31 lip Komu należy się zachowek? Krąg uprawnionych i osoby wyłączone z dziedziczenia
Śmierć bliskiej osoby i otwarcie spadku często rodzą pytania o to, kto może domagać się części majątku, zwłaszcza gdy spadkodawca pozostawił testament lub jeszcze za życia przekazał znaczną część swojego majątku w formie darowizn. W takich sytuacjach wiele osób zastanawia się, komu należy się zachowek i czy przysługuje on każdemu członkowi rodziny.
Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Prawo do zachowku przysługuje wyłącznie osobom wskazanym w Kodeksie cywilnym, a przepisy przewidują również sytuacje, w których zachowek nie należy się mimo pokrewieństwa ze zmarłym. Poniżej wyjaśniamy, czym jest zachowek, komu przysługuje oraz kiedy można utracić prawo do jego dochodzenia.
Czym jest zachowek i czemu służy
Zachowek to instytucja prawa spadkowego, której celem jest ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem przy dziedziczeniu. Jeżeli zmarły sporządził testament i przekazał cały majątek jednej osobie lub rozporządził nim jeszcze za życia poprzez darowizny, określonym osobom może nadal przysługiwać roszczenie o zapłatę zachowku.
Warto podkreślić, że zachowek nie oznacza prawa do konkretnego składnika majątku, np. domu czy mieszkania. Jest to przede wszystkim roszczenie pieniężne wobec osób zobowiązanych do jego zapłaty.
Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli osoba uprawniona jest trwale niezdolna do pracy albo jest małoletnim zstępnym spadkodawcy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.
Komu przysługuje zachowek – krąg uprawnionych
Prawo do zachowku nie obejmuje wszystkich krewnych. Kodeks cywilny wskazuje zamknięty katalog osób, którym może przysługiwać takie roszczenie.
Dzieci i wnuki spadkodawcy
Najczęściej zachowek przysługuje dzieciom spadkodawcy. Jeżeli zostały pominięte w testamencie lub otrzymały mniej niż należny im zachowek, mogą dochodzić zapłaty odpowiedniej kwoty.
Często pojawia się pytanie, komu należy się zachowek po rodzicach. Co do zasady dzieci należą do podstawowego kręgu osób uprawnionych, jednak ich sytuacja zawsze wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego.
Wnuki nie mają automatycznie prawa do zachowku po dziadkach. Mogą dochodzić zachowku przede wszystkim wtedy, gdy wchodzą w miejsce swojego rodzica jako zstępni, np. wskutek jego wcześniejszej śmierci. Dlatego odpowiedź na pytanie o zachowek po dziadkach zależy od okoliczności konkretnej sprawy.
Małżonek pozostały przy życiu
Prawo do zachowku przysługuje również małżonkowi, jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy małżeństwo nadal istniało i nie zachodziły przesłanki wyłączające dziedziczenie.
Jeżeli małżonek został pominięty w testamencie, może dochodzić zachowku na takich zasadach, jakie wynikają z przepisów Kodeksu cywilnego.
Rodzice spadkodawcy (w określonych przypadkach)
Rodzice mogą być uprawnieni do zachowku jedynie wtedy, gdy zgodnie z przepisami byliby powołani do dziedziczenia ustawowego. W praktyce ma to miejsce przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił dzieci ani dalszych zstępnych.
Kto NIE ma prawa do zachowku
Nie każdy członek rodziny może domagać się zachowku.
Rodzeństwo i dalsza rodzina
Rodzeństwo nie należy do grona osób uprawnionych do zachowku. Oznacza to, że zachowek po rodzeństwie co do zasady nie przysługuje. Takiego prawa nie mają również kuzyni, ciotki, wujowie ani inni dalsi krewni.
Osoby wydziedziczone w testamencie
Jeżeli wydziedziczenie zostało dokonane zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego i wskazano ustawową przyczynę wydziedziczenia, osoba wydziedziczona traci prawo do zachowku.
Spadkobiercy, którzy zrzekli się dziedziczenia
Przepisy nie przewidują odrębnej instytucji zrzeczenia się zachowku. Możliwe jest natomiast zawarcie ze spadkodawcą umowy o zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego. W zależności od jej treści może ona wyłączyć także prawo do zachowku.
Małżonek po rozwodzie lub orzeczonej separacji
Były małżonek po prawomocnym rozwodzie nie ma prawa do zachowku. Podobny skutek może wywoływać orzeczona przez sąd separacja.
Kiedy zachowek nie przysługuje mimo bycia w kręgu uprawnionych
Samo pokrewieństwo ze spadkodawcą nie zawsze oznacza możliwość dochodzenia zachowku.
Niegodność dziedziczenia
Osoba uznana przez sąd za niegodną dziedziczenia jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W konsekwencji traci również prawo do zachowku.
Skuteczne wydziedziczenie
Jeżeli wydziedziczenie zostało dokonane zgodnie z przepisami i opiera się na jednej z ustawowych przesłanek, wydziedziczony nie może skutecznie dochodzić zachowku.
Zrzeczenie się dziedziczenia za życia spadkodawcy
Zawarcie notarialnej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia może spowodować utratę prawa do zachowku. Potocznie mówi się o zrzeczeniu się zachowku, jednak z prawnego punktu widzenia chodzi właśnie o zrzeczenie się dziedziczenia.
Zachowek a dziedziczenie ustawowe i testamentowe
Prawo do zachowku jest ściśle związane z zasadami dziedziczenia ustawowego. Aby ustalić, czy dana osoba może dochodzić zachowku, należy najpierw określić, czy byłaby powołana do spadku z ustawy.
Sporządzenie testamentu nie powoduje automatycznie wygaśnięcia prawa do zachowku. Wręcz przeciwnie – to właśnie testament najczęściej prowadzi do powstania roszczeń o jego zapłatę.
Przy ustalaniu wysokości zachowku bierze się pod uwagę nie tylko wartość majątku pozostawionego przez spadkodawcę, ale również – w przypadkach przewidzianych przez przepisy – niektóre darowizny dokonane za jego życia.
Co zrobić, jeśli należy Ci się zachowek – pierwsze kroki
Jeżeli uważasz, że przysługuje Ci zachowek, warto przede wszystkim ustalić skład majątku spadkowego, treść testamentu oraz krąg spadkobierców. Następnie należy ocenić, czy rzeczywiście powstało roszczenie o zachowek oraz jaka może być jego wysokość.
W wielu sprawach możliwe jest polubowne rozwiązanie sporu i zawarcie ugody. Jeżeli jednak strony nie dojdą do porozumienia, osoba uprawniona może wystąpić do sądu z pozwem o zapłatę zachowku.
Warto pamiętać, że roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Co do zasady przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a w przypadku dziedziczenia ustawowego – od otwarcia spadku.
FAQ – pytania o uprawnienia do zachowku
Komu należy się zachowek po rodzicach?
Najczęściej dzieciom rodziców, o ile spełniają przesłanki wynikające z Kodeksu cywilnego i nie zostały skutecznie pozbawione tego prawa.
Czy rodzeństwo ma prawo do zachowku?
Nie. Rodzeństwo nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku.
Czy wnukom należy się zachowek po dziadkach?
Nie zawsze. Wnuki mogą dochodzić zachowku przede wszystkim wtedy, gdy wchodzą w miejsce swojego rodzica jako zstępni spadkodawcy.
Czy małżonek dostaje zachowek po rozwodzie?
Nie. Były małżonek po prawomocnym rozwodzie nie ma prawa do zachowku.
Kiedy zachowek nie przysługuje?
Między innymi w przypadku skutecznego wydziedziczenia, uznania za niegodnego dziedziczenia lub skutecznego zrzeczenia się dziedziczenia.
Czy można zrzec się prawa do zachowku za życia spadkodawcy?
Przepisy nie przewidują odrębnego zrzeczenia się zachowku. Możliwe jest natomiast zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, która może wpływać również na prawo do zachowku.
Czy osoba wydziedziczona może żądać zachowku?
Jeżeli wydziedziczenie było skuteczne i zgodne z przepisami Kodeksu cywilnego – nie.
Czy konkubent ma prawo do zachowku?
Nie. Osoba pozostająca w związku nieformalnym nie należy do ustawowego kręgu osób uprawnionych do zachowku, chyba że została powołana do spadku w testamencie. Sam testament nie daje jednak konkubentowi prawa do zachowku.